كه از ناحيهء دشمنان مىشود و كندروىهايى كه از ناحيهء دوستان مىشود . ديشب عرض كردم كه در مسئلهء انطباق با مقتضيات زمان دو جريان مخالف - كه هر دو غلط بوده است - در تاريخ اسلام هميشه وجود داشته است : يك جريان افراطى يعنى دخل و تصرف‌هاى بى جا در دستورهاى دينى به واسطهء يك خيالات و يك ملاحظات كوچك ، كه ما اسم آنها را جهالت گذاشتيم . جريان ديگر توقف و جمود بيجايى است كه بر خلاف منظور و روح اسلام است . اين جمودها از ناحيهء دوستان محتاط بوده است ولى احتياطهايى كه صددرصد بر ضرر اسلام تمام شده است ، احتياط بچه گانه و كودكانه بوده است . البته يك جريان معتدل هم هميشه وجود داشته است ولى ما براى اينكه جريان معتدل را پيدا بكنيم بايد ابتدا اين دو جريان افراطى و تفريطى را درست بشناسيم . ديشب دو مثال عرض كردم راجع به دخل و تصرف‌هاى جاهلانه‌اى كه در دستورات دينى مىشود و اسم اينها را هم روشنفكرى مىگذارند . گاهى اسم اينها را اجتهاد مىگذارند ولى اينها واقعاً جهالت است نه اجتهاد . آن جريانها يكى مربوط به كارى بود كه خليفهء دوم دربارهء حَىَّ عَلى خَيْرِ الْعَمَل كرد و يكى هم جريان معاصرى بود كه يكى از رؤساى كشورهاى عربى در باب روزه خيلى روى آن اصرار دارد . مثالهاى ديگرى نيز بايد عرض بكنم . وظيفهء هر مسلمانى است كه در برابر اين جريانات ايستادگى كند . مثال ديگر : حرمت گوشت خوك يكى از سؤالاتى كه من خودم با آن خيلى مواجه شده‌ام ( و از جمله در سفرى كه اخيراً به مناسبت جشنى كه در نيمهء شعبان در دانشكدهء كشاورزى اهواز ترتيب داده شده بود و دو جلسهء پرسش و پاسخ تشكيل داده بودند ، مطرح شد و بنده هم مكرر اين سؤال را شنيده‌ام ) راجع به حرمت گوشت خوك است . اين‌طور سؤال مىكردند كه گوشت خوك حرام است و البته خيلى دستور حكيمانه‌اى بوده است . در آن زمان مردم گوشت خوك را نمىشناختند و آن ميكروبى كه در آن وجود داشت - كه آن را « تريشين » مىگويند - عوارض بسيارى براى خورنده به وجود مىآورْد . در آن زمان بشر نه آن ميكروب را مىشناخت و نه وسيله‌اى داشت كه آن را از بين ببرد ، ولى پيغمبر با نور وحى و نبوت اين حقيقت را دريافته بود . خدا به پيغمبر دستور داد